Nesillere Aktarılacak Nehirler
Sebahattin Demircan
Nesıllere aktarılacak dereler ve can suyu:
Vahşı Kaçaran deresi(Rüzgarlı Köyü,İkizdere)
İKİZDERE VADİSİ
İkizdere İlçesine Rüzgarlıdan bakış
Türkiyede ki Çed belgelerinde dere yataklarına hidro elektrik santrallerinden dolayı bırakılacak suya can suyu olarak adlandırılmakta. Bu can suyu kelimesi yalnış bir deyim olup bazı biyolog ve üniversite hocaları da bu deyimi kullanmakta.
Neden can suyu deyimi yalnıştır bunun yerine hangi türkçe kelimeyi veya cümleyi kullanmalıyız
.
Bu kelimenin yerine dere yatağındaki başta her çeşit balık , diğer canliların nüfüslarını koruyabilmeleri,geliştirebilmeleri vede halkın sosyal vede ekonomik ihtiyaçları için gerekli su miktari deyimini kullanmalıyız.
Can suyu deredeki canlı yaşamın büyük bir bölümünü yaşatmaz.
Yaşamak demek nefes almak değildir. Gelişmek ve üremektir.
İkizdere Vane deresinin ilkbahar görüntüsü.(manzaralı dere)
Bu deyim İngilizceden Türkçeye çevrilmiştır. İngilizcesi ( Minimum instream flow) Buda en az su miktarı anlamına gelmektedir. Son bilirkişi raporunda hesaplanan (cevizli santralı için) dere yatağına bütün yıl boyunca bırakılması gereken su miktarı: en düşük su mıktarlarının dere yatağında bulunduğu koşullara dayandığından yalnız bu zamanlarda kullanılmasını(eğer dere havzasında gerçekten deneyler yapılmış ise) bu konuda dünyanin bir çok yerinde aynı konuda deneyler yapan biyologlar ve diğer uzmanlar tarafından önerilmektedir( Hernekadar Mayıs ve hazıran aylarında santrale maksimum oranda su aktarıldıktan sonra İkizdere dere yatağına en az su miktarından daha fazla su akacaktır). Son Bilirkişi heyetinin Hesapladığı 2800 litre su miktarına DSI nin son Kırksene boyunca kaydettiği Şimşirlıkteki su ölçülerinde görülmemektedir. Öyleyse dere yatağında en az suların olduğu dönemde bile rastlanmayan su miktarınını neden senenin 10 ayında gelecek 50 sene veya 100 sene olarak bırakılmasını önermek bu sahadaki bilimi çarpıtmak anlamına gelmektedir.
Daha doğrusu son bilirkişinin kullandığı su yöntemi Amerika başta olmak üzere diğer ülkelerde suyun en az olduğu mevsimlerde ölçüler alınarak yapılmakta vede bulunan su miktarı sonucunu yalnızca bu düşük mevsim için kullanılabılır olduğunu özellikle altını çizerek vurgulamaktadırlar. Fakat diğer bu konuda gelışmış ülkelerde sahada bir çalışma yaparak sonuçları elde ediyorlar..
Suyun en az aktığı mevsimdeki dere yatağının en az derin olduğu bir kesitini oluşturan alanın yalnız yüzde ellisinden su aktığı varsayımından dereden akan saniyede su miktarı : Bu kesitteki islakderenin genişliği o yerdeki suyun hızıyla çarpılmakta, bu elde edilen sonuç tekrar teorık olarak hesaplanan o kesitteki suyun en az olması gereken ortalama derinliğiyle çarpılıp saniyede akan en az su miktarı hesaplanmakta.
İkizdere de santrallerin etkilediği dere yatağının genışlığı 2007 sonbaharın son ayında Çuhmadan İkizdereye kadar dere boyundan resim çekerek, gözlüyerek yürüyen birisi olarak : bilirkişinin ortalama bir dere genişliğı, ortalama su derinliğı vede su hızını kullanarak saptadikları dere yatağına bırakılacak en az su miktarı bilimsel bir çalışmadan uzaktır ve yeterli değildir.
Yapılan son su mıktarı hesabı ortalamanın % 10 nuna eşit olacak şekilde ayarlanmıştır. Zaten Orman Bakanlığı en az bu kadar su miktarını koşul olarak santral yapılacak derelere bırakılmasını öngörmekte. Yapılan son bilirkişi su hesabı % 10 na kılıf geçirmekten başka bir şey değildir.
Çünkü derenin bir çok kesitindeki genışlığı dar olan yerlerındeki genışlığınden en az iki veya üç kat fazladır. Örneğin Şimşırlı Köprusunun aşağı ve yukarı kesimleri güneyce Güneyce nahiyesindeki dere genişlığı Güneycenin aşağısındaki ve Çuhma Denilen yerin yukarısı ve bıraz aşağısından çok daha genıştır.
Dereye bırakılması istenen su saniyede 2800 litre su bu dar olan dere tabanını doldurup gerekli su derinliğı büyük balıklar için oluşturabılır. Fakat aynı su mıktarının Şimşirlık köprüsü cıvarında gerekli olan su derinliğinı oluşturması(büyük balıkların yukarı çıkabılmesı için) olasılığı çok azdır.
İkizdere deresinden görünüş(şimşirlik güneyce arası) recreatıon deresi nehri (rafting ve piknik)
Birinci cevabı: Köprünün cıvarındaki dere yatağının diğer yerlerden en az iki kat daha genış olması. Bu gördüğünüz dere bölümüne cevizli santralına sular alındıktan sonra saniyede 2800 litre su gidecek. Resimde görülen su miktarı birakılacak can suyunun 6 katı daha büyük. Kısaca bu gördüğünüz yerden bu suyun altıda biri akacak. Yani burdaki suyu altıya böleceğız. Beş bölümü Sankonun santralıne gidecek. Bir Bölümü bu dere tabanında yayılacak. Acaba dere yatağına yayılan altıda bir suyun oluşturacağı su derinliği Son bilirkişi heyetinin Balıkların yukarı çikabilmesi için olması gerekli dediği su derinliğinin yani 30 cm çok altında olacaktır. Bu geçiş derinliğinin genişliği ıslak dere alanının en az% 10 nuna olmasını belirtiyorlar.
Simşirlik köprüsü sonbar ayı(sular santrala alınmadan önce )
İkincı cevabı: burdaki dere tabanı diğer yerlere göre daha düzdür. Dolayısıyle bu gibi yerlerden akan aynı su mıktarı kenarlara daha çok yayılıp suyun düşünülen derinliğinin çok altında bir derinlik verecektir. Buralardaki dere tabanı V şeklinde veya trapozoıd şeklinde değildir. Derenin kenarlarından ortasına doğru ölçüldüğünde su derinlikleri birbirine çok yakındır. Böyle bir yerde istenilen belli bir yüzdelik balık geçiş derinliğini elde edebilmek için daha fazla su gereklidir.
Aynı tekniği 1980 lerde kullanan ve bu anda kullanmıyan Amerikanın Oregon eyaletinde ise deredeki ortalama maksimum su miktarının oluşturduğu dere genişliğinin % 50 si hesaba katılarak yukardaki su miktarı derenın çok değişik az su olan en geniş yerlerindeki kesitlerde aldıkları ölçülerle hesaplamakta. Cevizli santralının etkiliyeceğı dere yatağının kaç yerinde kesitler alınarak hesaplar yapılmıştır.
Güneyce köprusu Ikizderenın sonbar su miktarı
Santralden önce.( Cevizli barajindan dolayı bu resimde gözüken suyun ancak altıda biri veya beşte biri dere yatağında kış ve sonbahar aylarında bırakılacak. Bu yerde dere yatağının nekadar küçüleceğini ve yatağa yayılacak altıda bir su miktarının bu gibi ve bundan daha geniş olan yerlerde oluşturacağı su derinliği denizden gelen balıkların geçmesi için yeterli olmiyacaktır.
Acaba cevizlı santralı için oluşturulan son heyet hangi mevsimin deredeki su genişliğını ortalamasını almıştır? Doğru bir su genişliği seçilmişmi? Buldukları sonuç Orman Bakanlığının en az olması dediği su mıktarı olup buda bu derenin yıllık ortalamasının % 10 nuna eşittir.
Ortalama en az derinlik İkizdere deresinde yumutlamak için seyahat edeceğı en büyük balığın dereboyunca yukarı çıkabilmesi ve yumurtlayabilmesi. Çed raporlarında ve de bilirkişi raporlarınada her hesaplanan kriter en az varsayımına veya rakamına dayandırılmış. Ve şirketlerin sarıldığı ve kabul ettiği miktar bu en az su miktarıdır. Onlar için gerekli veya ortalama veya iyi hayat su miktarı az kazanç anlamına gelmekte.
Dere yatağına dik vadiden dolayı akması zorunlu olan başta İkizdere,eski santral yerleşim evleri ve Güneyce lağım,mutfak ve banyo atıklarının bırakılması düşünülen bu en az su miktarının su kalitesini hanği oranda değiştirecektir. Yaz ve sonbahar aylarında bu kasabaların nüfüsü çok daha artmakta.
Bu konuda bir çalışma yapılmışmı? Mahkeme raporlarında görülmemekte.
Güneycedeki Ikizderenin genişlığı (santralden önce su görünüşü) Bu anda görülen suyun altıda biri veya beşte biri dere yatağına bırakılacak sankonun santralınden sonra son makkeme bilirkişi hesabıyla .
Keşke doğanın sahibi olduğunu ilan eden insanlar doğaya uygulamak istedikleri kuralları önce kendilerine uygulayabilse, herşeyde en azı kullansalar! Daha az tüketim yapmak, az enerji kullanmak ve enerji kayıplarını önlemek ,az yemek yemek, plastiklen ve naylonlan satılan ürünleri satin almamak...
Son bilirkişi heyeti İkizderede Cevizli Santralından dolayı dere yatağına bırakılacak en az su miktarı saniyede 2800 litre olarak önermiş. Bu su mıktarına DSI nin Şimşirlik İstasyonunda 1960 yıllarından beri kaydedilen günlük su miktarlarında rastlanmamaktadır. Belki her 40 senede bir, çok kuraklık mevsimde çok kısa bir sürede görülen su miktarı olabilir.
İkizdere Dere yatağında Şimşirli de DSI nin kaydettiği genellıkle belli zaman aralıklarında gözlenen en az su miktarları saniyede 6000litre cıvarındadır.
Teorik olarak hesaplanan en az su derinliğiyle dere yatağını kullanan en büyük balıklar yukarı çıkabılecekmi yumurtlamaları için?.
Bunun dışında acaba bu su mıktarı dere yatağına akan İkizdere lağım atıklarını ne oranda asgarıye indirecek ? suyun kalitesi ne olacak ?. Bunun için nekadar bir ilave suya ihtiyaç var ?.
Dere de ki suyun kalitesi canlıların yaşayabileceğı ve yüzülebilecek ve koşullardamı?. Acaba bu su oranı dere yatağında biriken kum,çakıl taşlarını taşıyabilecekmı?. Yoksa dere yatağında birikecek kum ve çakıllar meydana gelecek su taşmalarının ve çok büyük sellerin seviyesini bazı bölümlerde İkizdere yol seviyesinemi çıkaracak?.
Ikizdere yatağı yaz mevsimi görünüşu(sular eski santrale aktarıldıktan sonra)
Acaba bu su mıktarı balıkların denizden derenin yukarı kesimlerine yumurtlamaları için gitmelerini tetikliyebilecekmi ?. Bazı balıkların denizden dere içerlerinde yumurtlamasını belli oranda su miktarları tetiklemekte. Uluslararası nehir uzmanları balıkların ürediği mevsimlerde dere yatağına daha fazla miktarda su bırakılmasını önermektedirler . ( Kanadanın Brıtısh Colombiyasında 0rtalamanın % 40 bırakılmakta) Böyle bir araştırma yapılmışmı?.
Yukarıda bahsettiğım bütün kriter ve konular eski İkizdere Santralı için de geçerlidir. Dolayısıyle kış ve sonbahar mevsimlerinde bu santralden dere yatağına yıllık ortalama su akışının en az yüzde yırmısı bırakılmalıdır. Bir nedeni Santralden önce bulunan balık ve balık cınslerinin dere yatağında bulunmayışları. Bu santralde hala balıkların tunele girmesini önliyecek ve canlıları tekrar dere yatağına yönlerdimesi için önemli olan çok ince delikli elekler konulmamıştır . Dere yatağına akan lağım ve toksik maddelerin etkisini asgarıya indirecek ilave su.
Zamanın veya senenin yüzde yüzünde inde dere yatağında bu can suyu dedikleri mıktarın en az 7 katından daha fazla su akmakta kış ve sonbahar aylarında . İlkbahar ve yaz aylarında akan su miktarı can suyu denilen su miktarından en az ortalama 12 kat daha fazladır.(Örneğin İkizdere deresi).
Amerıkalı ve kanadalı su uzmanlarından oluşan ınstream flow council(nehir su akışları konseyi) , 2002 yılında 16 uzmanın yazdığı kitabin 161.cı sayfasınada şunu özellikle vurguluyorlar:
Yıllık ortalamanın % 10 su miktarı hiç bir zaman dere yatağına önerilmemelidir eğer bu oran deredeki doğasal su miktarını temsil etmiyorsa. İkizdere deresinde bu % 10 luk su mıktarına rastlanmamaktaddır DSI nin ölçülerine bakınız). Dolayısıyle bu % 10 luk miktar İkizderenin doğasal akış mıkrarından çok çok küçük olan bir su miktarıdır. Tennat su metodunda ki bu su oranı deredeki canlıların kısa bir sürede var olabileceklerini göstermek için kullanılmıştır ve dere havzasına bırakılacak su mıktarı olarak önerilmemelidir. Eğer o havzada biyolojik bir çalışma sonucunda bu kadar bir su miktarı ile deredeki canlıların sağlıklı bir nüfüsu barındırabilecekleri ispatlanmışşa.
Saniyede 2700 litre su İkizdere yatağının doğasal su miktarını temsil etmemektedir. Belki her kırk senede bir çok az sürede gözlenmış. DSI nin son 40 senelik ölşümlerinde bu su miktarına İkizdere deresi için rastlanmamakta.
Alabalıkların çok küçük havuzlardada yaşatılabileceğı bilimsel bir açıklamama olmayıp komik bir cevaptır. Tıpkı Amerikada ve diğer ülkelerde üç dört haftada hormonlarla yetiştirilen tavuk yavrularını aldıkları çok fazla kilodan dolayı ayakları üzerinde yürüyememeleri.
Dere yatağına bırakılacak su mıktarı, dere yatağından mevsimlere göre akan doğasal su mıktarını belli bir oranla takip etmelidir. Örneğin her ay su miktarlarının üçte biri dere yatağına bırakılacak veya her mevsimin üçte biri. Tek bir minimum su miktarının dere havzasındaki hayatı sağlıklı bir biçimde koruyamıyacaklarını ve sağlıklı balık topluluğunu barındıramıyacaklarını gözlediklerinden dolayı.
İkizdere Cevizlik vede çoğu çed raporlarında önerilen yıllık ortalamanın % 10 nu derenin özellikle sonbahar ve kış aylarındaki normal su akışlarının ortalama yedide biri kadardır(% 14ü). Bu aylardaki su mıktarları önemli çünkü bu aylarda bazı balıklar yumutlamak için denizden derenin yukarı kesimlerine göç ediyorlar.
Dere ve nehir havzalarına 5 veya 10 dan fazla hidroeletrik santralleri bilimsellikten uzak ,sürdürebilen bir ekonomi vede çevreyle yakında uzaktan ilgisi olmıyan projelerle yapılmak istenmekte. Türkiyenin en son çok güzel vadılerı can suyu dedikleri su mıktarını dere yatağına bırakarak tahrıp edilmek istenmekte. Yalnış çed raporlarıyle vede havzada bilimsel bir çalışma yapılmadan ülkenin enerjiye ihtiyacı kılıfı adı altında bu bölgeleri onarılması mümkün olmıyan duruma getirecekler.
Bu şirketler Türkiyedeki veya bölgedeki gelecek nesilleri değilde kendi aile neslini düşünmekte. Öyle olmasaydı gerçekten bu konularda tecrübesi olan kurumlara gerekli maddi katkıyı sağlıyarak dere havzasında doğru olan çed raporlarını hazırlatırlardı.
Son olarak Orman Bakanlığ dere havzasına bırakılacak su miktarını biraz artırmak istedi. Çünkü önceden önerilen komik su miktarları atanan bilirkişi vede mahkemeler tarafından bile yeterlı bulunmadığından dolayı.
Uzun bir süre kaydedilen günlük su debilerinden saptanan ortalama yıllık su mıktarlarının % 10ü dereye bırakılacak can suyu miktarı olarak belirtilmektedir. Orman Bakanlığının kabul ettiği bu su miktarı Tenant Su Metodunun en alt su oranı olup bu miktarla canlıların çoğu kısa bir süre yaşamlarına devam edebilirler.(yapılan deneyler ve bu % 10 lük su miktarlarının bırakıldığı derelerde belli bir zaman sonra elde edilen sonuçlar) .
Tenant Metodunun belkemiği(kış ve sonbahar ayları için) yıllık ortalamanın % 20 si veya %30 dur. Yaz ve ilkbahar mevsimleri için bu oranlar(ortalamanın % 40 vede % de 50sidir. Bu metodda iki değışık su mıktarı biri kış ve sonbahar ,ötekisi ilbahar ve yaz mevsimleri için. Ortalamanın % 20 sı ve ve % 30 uyla canlıların normal bir hayat sürdürebileceklerini yaptıkları 10 sene boyunca deney ve gözlemlere dayanmaktadır.
Eğer % 10 luk bir su miktarı dereye bırakılırsa derenin değişik en az derin kesimlerinde (rıffle) örneğin 20 değişık yerinde bu su miktarıyle oluşabilecek su derinliği dere içinden yumutlamak için göç eden balıklara gerekli kolaylığı sağlıyabılecekmi. Deredeki suyun hızı ne olacaktır. Derenin dalgalı az derin yerlerinde bu su hızıyla omurgalılar için besin kaynağı olan omurgasız canlılar oluşabilecekmi. Dere deki habitat alanı nekadar küçülmüş olacaktır.
Omurgasiz canlıların en fazla ürediği yerler derelerdeki dalgalı pürüzlü az derin olan (riffle) yerlerdir eğer suyun hızı bu koşulları sağlıyorsa. Suyun hızı da bu kesitten akan su miktarına bağlıdır. Eğer bu canlılar üremesse balık çeşitlerinin bu gibi yerlerde yaşaması imkansizlaşır veya çok zorlaşır.
Bu su miktarıyle deredeki suyun kalitesi ne olacaktır eğer belediye lağım,mutfak,banyo suları dere havzasına akıyorsa.
İyidere de Rize Su Ürünleri Fakültesinin yaptığı su kalitesi araştıması sankonun santralınden önce yapılmış ölçülerdir.
Kış ve sonbahar aylarında dere yatağından akan suyun ancak altıda biri veya beşte biri dere yatağına bırakılmak isteniyor cevizli santralinden sonra. Acaba bu koşullarda suyun kalitesi ne olacaktır?
Havzada bir bilimsel çalışma yapılmadan Tenant cetvelinde olan en az su miktarını önermekteler. Orman Bakanlığının ve bu Çed raporlarını hazırlıyan şirketlerin Tennant Metodunu İyi okumalarını ve anlamalarını tavsiye ederim. Balıkların ve diğer canlıların normal veya orta bir şekilde topluluklarını koruyup geliştirmek için yıllık ortalama su miktarının en az % 20 sini kış ve sonbahar vede ortalamanın % 40 nı ılkbahar ve yaz ayları için önermektedir. Lütfen bu su metodunu istismar etmeyin.
Malatyada yapılması planlanan hidro santrallerinden dolayı uygulanan Tenant Metodunda Son on yıllık ortalamanının % 30 yağışlı mevsimlerde dere yatağına canlı yaşam için bırakılıyor. Kuraklık mevsimlerde ortalamanın % 40 dere yatağına bırakılmasına karar alınmış.
Bu yüzde oranlarına tarım için ve diğer ihtiyaçlar için gerekli su miktarları dahil değil.
Bu çalışma Malatya Valiliği, DSİ,İnönü Üniversitesi Biyoloji bölümü ve Sürgün Yayın Yüksek Okulu, Orman,Tarim ve Sağlık Müdürlüklerinin bir arada çalışmaları ile bu karara 2009 yılında Malatyadaki nehirleri için karar vermişler.
Hangi su metodu kulanılırsa kulanılsın : su metodları deredeki su ekolojisinin vazgeçilmez bileşkenleri olan : suyun kalitesi, biyolojisi,hidrolojisi, sürekliliği ve morfolojisini dikkate alması gereklidir. Bu kriterlere göre su bırakılması gereklidir.
Ikizdere deresinde yüzde 10 miktarı saniyede 2700 litre cıvarındadır. (Şimşirlik İstasyonunda DSI nin su kayıtları. Yıllık ortalama su miktarı saniyede 27 metreküp veya saniyede 27000 litre cıvarında).
Son Bilirkişi heyetinin yukarıda açıklanan değışık metodla hesapladığı Cevizlik santralinden dolayı dere yatağına bırakılacak su mıktarı Tennat metodundaki yüzde 10 lük su miktarına eşit . Her nekadar Sayın Davut Turan(Rize Su Ürünleri Fakültesi) Tennat Metodunu Turkiye Koşullarına ispatlanmadığından bahsetsede kendilerinin başka metodla hesapladığı en az can suyu yıllık ortalamanın yüzde onüne eşit. Bu oranın on ay boyunca dere yatağına önerilmesi konusundaki uluslar arası su uzmanlarının eleştirisi ortada. Uzmanlar bu en az su miktarının yalnız az suyun bulunduğu mevsim için kullanılmasını öneriyorlar. En az suyun bulunduğu mevsımler İkizderede bazı balıkların üredikleri aylar olduğundan bu üreme aylarında ortalama yıllık akışın % 40 nı öneriyorlar . Veya en az 10 sene kaydedilen o aydaki suyun 15. sırasındaki mıktarı dere yatağına bırakıyorlar(median flow).
Son atanan bilirkişinin hesapladığı su mıktarı söz konusu dere yatağının 20 değışık yerinde yapılsa acaba nasıl sonuçlar elde edilecek.
Akan su miktarının en az olduğu mevsim için Dere yatağının yüzde elli oranda küçülterek sabit bir genışlığe sahip olduğu varsayımından elde edilen en az su miktarı eğer nehrin genişliğinin ve yatağının şeklinin epeyce değiştiği 20 değışık yerinde bu hesaplamalar yapılsa bulunacak en az su miktarı vede bu su mıktarlarını oluşturacak derinlikler önceden varsayımla kabul edilen derinlikten çok daha az veya farklı olacaktır.
Aynı su metodunu kullanan Avustralyanın Vıctorıa eyaletinde derelere minumum bir su miktarı için balık habitatinin % 70 ni koruyan,maksimum islak zeminin % 80 nini oluşturan vede islak dere tabanının % 10nünün balıkların derenin değişik kesimlerine çıkabilmesi için önermektedirler. Hernedense bizdeki heyet balıkların can çekişeceği can suyunu hesaplarında bile derede gerçekten bir araştırma yapıldığına dair bir yazıya rastlamış değilim. Eğer ilk baştan balıklar bu dereyi bir transit yolu olarak kullanıyor diye bir fikire sahipseniz. O zaman Karadenizde ta İkizdereyi geçip Dereköye kadar bu dere yatağını bir transit su yolu olarak bakarsınız. Dolayısıyle bu 40 kilometrelik dere yatağındaki habitat alanlarının koşullarının önemli olmadığı görüşü ortaya çıkar.
Bir önceki paragrafta bahsettiğım ölçüler her mevsimin oluşturduğu dere yatağının genişlığını en fazla yüzde elli küçülterek yapılan en az su ölçüleri farklı olacaktır.
Bundan dolayı Bilirkişi heyetinin suyun en az olduğu mevsimdeki
Dere yatağının belli bir kesitini % 50 küçülterek hesapladığı en az su miktarı o mevsim için doğru olsa bile suyun çok daha fazla aktığı diğer mevsimler için kullanılması yanlıştır.
Buldukları su miktarı sonucunun( yıllık ortalamanın % 10 nuna eşit) doğru bir bilimsel sonuç olmadığını göstermekte. Çünkü suyun fazla aktığı aylarda veya mevsimlerde aynı kesitte ıslak dere tabanınını % 50 küçülterek yapılacak aynı hesaplar çok daha fazla su miktarları sonuçları verecektir.
İkizdere Vadısinde gerektiği kadar hidro yapılmış durumda.. Bu yapılmış ve yapılmakta olan santralerin dere havzasını ne hale getirdiği ortadayken yeni projeler daha kurnaz bir şekilde yapılmak istenmekte. Yapılmış olan santraler ikizdere İlçesininin 4_ 5 kilometre yukarısından başlamakta. Burdan yukarı yapılması için uğraşılan hidro santralleri tahribi köy yaylalarının başladığı yere uzanacaktır. 50 ile 100 seneye kadar imzalanacak su antlaşmaları nedeninden suyun sahibi bu şirketler yayladaki içme sularına da ilerde o sularda bana aitir diyebilirler.
Böyle bir durumda dere yatağının UZUNLUĞUNUN % 80 Nİ BOZULMUŞ VE ÇOK AZ BİR SU İLE BIRAKILMIŞ OLACAKTIR. KARADENİZDEN NEHRİN YUKARI KISIMLARINA ÜREME İÇİN GİDECEK BALIKLAR BAZI SANKO YANLISI ÖĞRETİM GÖREVLİLERİNİN ADLANDIRDIKLARI TRANSİT SU YOLUNDA GEREKLİ MİKTARDA SU OLMAYACAĞINDAN DOLAYI İYİ DERE KÖPRÜSÜNDEN TEKRAR DENİZE DÖNECEKLER.
Geri kalan bozulmamış İkizdere Vadısı Korunma altına alınmalıdır. Yapılmış ve yapılmakta olan santrallerın sorumluları dere yatağında son 20 sene içerisinde uluslararsı su uzmanlarının mevsimlere göre önerdiklerı su mıktarları İkizdere Yatağına bırakılması için çalışmalar hızlanmalıdır. Eğer dere yatağına bu bilimsel su miktarları canlı yaşam ve halkın sosyal ve ekonomik faaliyetleri için bırakılırsa bu Hes projeleri bukadar karlı proje olmaktan çıkarlardı.
Mart 2009 da, ABD Cumhurbaşkanı toplam 86 nehir ve nehir bölümlerini koruma altına alan kanunu imzaladı. Barak Obamanın imzaladığı kanun Amerikan tarihinde kapsadığı nehir ve uzunlukları bakımından koruma altına alınan ikinci büyük kanunu olarak adlandırılmakta. Bu kanunla toplam 1760 kilometre uzunluğunda nehir ve nehir kesimleri koruma altına alındı.
1968 yılında çıkarılan ilk koruma kanundan bu yana ABD de toplam 18000 kilometre (onsekızbin kilometre) uzunluğunda 168 nehir 38 eyalette koruma altına alınmış. .
Bu nehirlerin koruma altına alınması o eyaletlertdeki yöresel idareler ve organizasyonlar tarafından Amerikan Kongresine sunulmuştur. Çok güzel manzaraları vede vahşılığını koruyan bu nehirler şimdiki ve gelecek nesillerin faydalanabilmesi vede barındırdığı canlı yaşam balık çeşitleri başta olmak üzere habitat ve ekosistemlerinin bozulmadan devamı için koruma altına alınmışlardır.
Amerikada çeşitli derecelerde koruma altına alınan nehirler üç kısma ayrılmakta:
1 : Vahşi dere : Bu gibi dereler tamamıyle geliştirilmemiş,dokunulmamış yalnız patıka yolu ile bu dereye ulaşılabilir. Bu gibi dereler en fazla korunan dere tipi olup dereden hidroelektrik santralı için su alınamaz eğer bu dere devletin arazısı içindeyse, dere bitişiğindeki arazıler satılamaz ve devredilemez. Resimdeki kaçaran deresi ilk başta vahşı dere tipine girer.
2: manzaralı dere: Bu gibi nehirler yine dokunulmamış fakat dereye yol ile ulaşılabiliyor. İkizdere,ve ikizdereye akan derelerin bazı bölümleri bu kategoriiye girer.
3: Yoldan sık sık ulaşabilen dereler. İkizderesinin ve bu dereyi oluşturan diğer derelerin bazı kesimleri bu dere tipine girerler.
Hidroelektrik santrallerin yapılabilmesı için 5 megawattın üzerindeki projeler gerek fedaral hükümetin gerekse eyaletin sıkı bir denetiminden geçmektedir. Koruma altında alınmış nehirler için çed raporu alınması çok zorlaştırılmıştır. Fakat nehirlerin yönetilmesi o bölgedeki organizasyon ve eyalet yönetimlerine bırakılmıştır.(avlanma,balıkçılık vede raftıng v.s)
Koruma altına alınan nehirlerin diğerlerinden farkı , doğasal zengin bitki çeşitliliğinin yanında çok manzaralı olması, barındırdığı balık çeşitleri, yabanı hayatı kapsamaları,jeolojik özellikleri ,rafting gibi diğer doğasal sporların yapılabilmesı ve kültürel nedenler.
Amerikadaki nehirlerin yüzde 80 _ 90 nı tahrıbata uğramış durumda 60 sene önce yapılan hatalar nedeninden dolayı.
İkinci bir haber; nöbel ödülü almış ,fizik profesörü olan Amerikan Enerji Bakanının basına yaptığı açıklama.
Bakan (Steven Chu) ABD de halen mevcut olan hidroelektrik santral ,barajlardaki eski türbinlerin yerine daha çok yeni teknolojiye sahip olanlarla değıştırılmesı ve mevcut olan sistemlerde ilave su toplama havuzları yapılması vede nehir içinde yapılacak elektrik üretimleri(run of rıver) ile Amerikadaki elektrik enerji üretiminin 70000 megawatt daha artırılabileceğını açıkladı.
ABD nın toplam hidro üretim gücü 96000 megawatt cıvarındadır(2003 yılı mıktarı), ABD de hidroelektrik enerjisi toplam enerjinin % 7 sini karşılamakta.( Kırk sene önce % 20 cıvarındaydı). Kömür le üretilen enerji % 49 nu , ABD de inşa edilmiş 104 tane nükleer santral enerjisinin %19 ünü karşılamakta. Yenilebilir enerji bu anda % 5 cıvarında.
Fakat nehir içi yapılan küçük santrallerde derelerden santrallere alınacak su mıktarları bilimsel raporlara dayalı olup o yerdeki canlı yaşamın bozulmadan nekadar suya ihtiyacı olduğu yapılan saha çalışmaları ile ortaya konulduktan sonra çed raporlarına evet veda hayır demekteler.
2009 da imzalanarak uygulamaya giren 1767 kilometre uzunluğundaki nehir ve nehir kesimleri koruma altına alınmış. Amerikalılar hidroelektriğin temiz bir elektrik enerji olduğunu bilmiyorlarmı? Koruma altına alınan nehirlerin veya belli kesimlerinin ekosistemlerini,canlı yaşamlarını korumak ve gelecek nesillere aktarmak enerji üretmekten daha önemli olduğunu kavradıkları için..
Her bakımdan güzel olan vadilerın bozulmadan gelecek nesillere aktarılması ve korunma altına alınması kötü bir fikirmi.
ABD de 162 nehir: Kanadada 40 ın üzerinde nehir, Yeni Zellanda da 15 üzerinde nehir Avustralyada 25 cıvarında nehir ve bir kısım nehir bölümleri şimdiki ve gelecek nesillerin yararlanması ,dere havzasındaki canlı yaşamı ve ekosistemlerini korumak için koruma altlarına alınmışlardır.
Acaba Türkiyede kaç tane nehir veya dere kesimleri (Vahşı , güzel manzarasıyla,zengin bitki örtüsü vede barındırdığı balık çeşitleri göz önüne alınırsa) koruma altına alınmıştır?
Korunması gereken bu gibi vadilerde en az beşin üzerinde (İkizdere Vadısinde 15 cıvarında) çok yüksek megawatlı hidro projeleri hazırlanmış dere havzasındaki balık ve diğer canlı yaşamın nesıllerının devamlılığı ve yerel halkın sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı gözönüne alınmadan. Vede gelecek nesiller düşünülmeden.
Vadi genelinde bütün bu yapılması için uğraşılan santrallerin toplam etkileri için detaylı bir çalışma yapılmadan. Bunun için sadece üniversitede hoca olmak yeterli değil bu konularda tecrübeli olunması elde ettiği dere yatağına bırakılacak su miktarı o derenin koşullarını yansıtmalıdır.
ABD de koruma altına alınan nehirlerin dışında kalan nehirlerde değişık amaçlarla alınacak sular için (hidro elektrik,tarım v.s) ne gibi kurallar ve kanunlar getirilmiş?
Bu konuda Kaliforniyadaki uygulamaları ve eyaletin iki kurmunun( Balık ve yabanı hayat Kurumu ile Ulusal Deniz Ürünleri Kurumunun(Department Fish and Wildlife and National Marine Science Service) Mayıs 2000 yılında hazırladığı raporu kısaca özetlemek istiyorum.
Kaliforniya Amerikanin en büyük eyaleti hemde en zengin ve gelişmiş eyaleti. Eğer bu anda Amerikadan ayrılıp bağımsız olsa : dünyanin beşinçı veya altıncı büyük devleti konumuna geçer. (Fransadan önce veya sonra). Sanayısı vede bilgi sayar teknolojisının yanınada , tarımı da çok ilerde olan bir vilayet.
Aynı zamanda her sene bu eyalette 160 milyon ton pecticıdes( böcekleri vede bazı küçük tarla canlılarını yok etmek için) kullanılmakta. Tarımda kullanılan bu kimyasal maddeler yer altı sularına vede nehirlere karışmakta!
Dolayısıyle plastik şişelerin içinde satılan içme sularının kaynağına dikkat edilmelidir.
2000 yılındaki nüfüsü 34 milyon cıvarında. Ürettiği enejisinin % 27 sı hidro elektrikten. Harcadığı enerjisının ancak % 15 ne denk geliyor.
Hidro santrallerinin % 50 si 5 mw altında, % 85 i 30 mw altında. Bu megawat mıktarlarından anlaşıldığı gibi Kaliforniyada Santrallerin büyüklüğü yerine derenin veya nehrin ekolojisine daha önem verilmış hemde 50 sene önce.
Bu baraj ve nehir tipi santrallerin çoğu 1970 lerden önce yapılmışlardır. Hidroelektrik santrallerinin lisans süreleri bittiğinde, 1973 de Cumhurbaşkanı Nixon tarafindan imzalanan (Clean water act) Temiz Su vede Nesli tükenmekte olan canlıların koruma kanununa tabii tutulacaklardır. Bu Temiz su kanuna göre dere yataklarına bırakılması gereken su miktarları vede balık geçitleri ve elekleri tekrar gözden geçirelecektir.
Eyaletin orta ve kuzey kesimlerindeki yerlerde pasifik okyanusunda son bulan nehirlerde, nehirlerden su alma miktarları eğer bu nehirler konusunda hiç bir biyolojik,ekolojik saha çalışması yapılmamışşa aşağıdaki kuralları öngörmektedir:
Bu uygulama özellikle Aralık 15 den Mart ayının 31 ne kadar ( bu zaman süresi Kuzey ve Orta Calıforniyada kış ayı olmakta ). Kış mevsiminin başka bir özelliği denizlerden üreme için ırmaklara göç eden balıkların yumutlama zamanı . Bu bakımdan Doğu Karadeniz Bölgesindeki Irmaklardaki habitat koşullarına benzemekte.
Kış ayları için nehirlere bırakılacak su mıktarları şubat ayındaki su mıktarlarının ortasında olan bir miktar. Bu miktar o ayda akan en az su miktarı olmadığı gibi en fazla akan su mıktarı da değil ortalarda olan bir su miktarı. Bir ayda akan su miktarlarını en küçük miktardan en büyük akışına göre altalta yazınız. En küçük su mıktarına 1 en fazla akışı 30 rakamı ile gösterirsek 15. ci sıraya tekabül eden su akış mıktarı o ayın nehir yatağında kalması gereken su miktarı olarak önerilmış. Bu hesaplama 15 _ 20 sene içinde kaydedilen aylık su mıktarları değerleri göz önüne alınarak saptanmakta.
Bu su miktarı oranına karar verilmesi bu bölgelerde yaşıyan ve yumurtlamak için göç eden balıkların biyolojik ve ekolojik habitat gereksinimleri( üreyebilmesi ve normal habitat alanlarına sahip olmaları için) bu konuda uzman olan kurum ve kişiler tarafından yapılan çalışmalarla karara bağlanmıştır. Amerikanın altı kuzey doğu eyaletinde bu ay agustos ayı seçilerek yukardaki aynı hesaplar yapılmış. Agustos ayıl ayı bu bölgeler için derede en az suyun bulunduğu ay olmakta.
Bu kuralların dışında nehirlerden alınacak su miktarları: balıkların nehirlerin yukarı kesimlerine yumurtlamak için çıkmalarını engeller,göçlerini engeller. Yaşama alanlarını daraltır, balıkları belirli bölgede hapseder.
Saniyede 2700 litre su Delet Su İşlerinin (DSİ) nin Şimşirlik İstasyonunda kaydettiği en düşük su miktarı. Bu su Miktarına yalnızca çok kuraklık dönemlerde rastlanmakta yanı her kırk senede bir belki . Ve bu kuraklık döneminde gözüken su mıktarı yalnızca o yılın ancak en az akan ayının belli bir kesiminde veya zamanında rastlanmış. Senenın diğer aylarınada özellikle kış ve sonbahar aylarında akan su mıktarları dereye bırakılmak istenen 2700 litrelik suyun en az 5 kat daha fazla.
Her kırk senede bir görülen en düşük su mıktarını dere yatağına gelecek 50 sene bırakmak (mayıs ve hazıran harıç) deredeki canlı yaşamın özellıkle balıkların sonu demektir. Bu nu şuna benzetebiliriz doktorunuzun size en hasta olduğunuz zamanı size ilerde sağlıklı bir yaşam olarak reçete ile önermesi.
Dere yatağını bir kanalızasyon oluğu haline getirilmek isteniyor. Bunun için dere yatağı doldurulmak İSTENMEKTE ,küçük balıkların yaşama ve büyüme alanları olan dere kenarları hem çok az su bırakılarak hemde dere kenarları doldururak ortadan kaldırılmakta.
Belki dere yatağında istenilen derinlik satral ve duble yol çalışmalarından çıkan malzenın dere yatağına boşaltılması ile elde edilecek.
Dere kenarlarına bırakılan dolgular dere yatağını bir sel durumunda daha da bozacaktır. İkizdere deresindeki sel olaylarının sıklığı ve şiddeti göz önüne alınırsa geri kalan dere tabanının ne duruma geleceği ve habitatını dere yatağının küçültülmesi nedeniyle tahrib edeceğini ,yanı dere içinde hızlı suyun sahip olduğu korkunç enerjinin dere kenarlarına yığılan toprak ve kaya parçalarını ve atıklarını çok büyük bir kuvvetle iterek, kullanarak balık ölümlerini artıracaktır. Balık çeşitlerinin sığınma yerlerı dere tabanının daraltılmasından dolayı gizlenecekleri veya barınacakları yerler bulamıyacaklardır. İkizdere de bu sellerin büyüklüğü saniyede 150 metreküpün üzerine bile çıkmakta. Sankonuun en fazla kullanacağı su mıktarı saniyede 52 metre küp olduğu göz önüne alınırsa, geriye kalan saniyede 80 - 100metre küpe yakın su kütlesi daratılmış dere yatağındaki doldurulan taş ve diğer dolgu madelerini süpürüp geri kalan dere yatağını daha da tahrip ederek ve bu dolgu malzemelerinin bir kısmını kara yolunun dereye yakın seviyesindeki yerlere taşıyacaktır.
Doğasal,periyodik akışlar, ortalama akışlar ve yüksek akışlar nehirlerin kesintiye uğradığı kesimlerin aşağı kesımlerine uygulanmalıdır.(Berinaga 1996,Poff et al 1997) İnce kumların dere tabanlarından temizlenmesi, balık yumurtaları için çok önemli olan çakıl taşları arasının temizlenmesi,taşların üzerlerini kapsayan odunsu yosunların temizlenmesi vede balıklara bu yüksek su miktarları onlara yumutlama için göç zamanlarını hissettiren bir olgudur.
Genellikle yazın sonunda ve kış aylarında görülen düşük su akışları nehirdeki balık vede aquatıc biota( diğer canlılar ve bitki çeşitlerini stress altında tutarlar. Düşük akışlar aynı zamanda habitat alanlarını , besin gelışmesini,suyun kalitesini azaltıp aynı zamanda göllerin aşağısında bazı balıklar için çok önemli olan dalgalı pürüzlü kasimlerde(rıffle) gerektiği kadar su olmıyacağından dolayı çok soğuk hava ile temasları sonucunda bu alanın buzla kaplanmasınına neden olur. Bu kesimde gerekli su derinliği vede su hızıyla oluşan, balıklar için çok önemli beslenme kaynağı olan omurgasız canlılar ve de nehir kenarlarında oluşan böcekler sözkonusudur.
Çok düşük su miktarları aynı zamanda o bölgeye ait olmiyan başka canlıların yaşama alanı haline gelir. Çok küçük balık yavrularının buzlarla kaplanmış yerlerde yaşayabilmeleri çok zorlaşıp ölümlere neden olacaktır.
Kış aylarında düşük su akışları su sıcaklığını düşürür, buzlaşmaya neden olur vede sudaki suyun sıcaklığının düşmesi bu yerlerde oluşan omugasız besin kaynaklarının yoğunluğunu azaltır.
NEDEN İKİZDERE VADİSİNE VEDE NEHİR YATAĞINA FAZLA SU GEREKLİ:
Balık cinsleri ve diğer calıların nesillerini devam ettirebilmeleri için suyun kalitesinin bozulmaması gerekir. Deredeki suyun yüzülebilir vede canlıların yaşamının devamı için normal koşullarda olması gerekir. Akan su hızının dalgalı ve pürüzlü yerlerde gerekli hıza erişmesi vede bu yerdeki suyun derinliği balıkların göçünü engellememelidir.Aynı zamanda bu bölümlerde oluşan balıklar için bir besin kaynağı olan omurgasız canlılar belli bir su hızıyla en fazla bu bölümde oluşmaktadırlar.
Ikizderenin dar bir vadide kurulması vede dere kenarında kurulan İkizdere başta olmak üzere, eski santral oturma yerleri, Güneyce kasabası ve yol boyunca kurulan evlerin lağım ,mutfak ve banyo atıkları dere yatağına süzmek zorundadırlar dik vadi olmasından dolayı.
Bu lağım atıkları deredeki suyun kalitesini azaltacaktır. Derenin her iki dik yamaçlarından kar,yağmur ve rüzgarla taşınan toprak ince kum ve diğer atıklar dere yatağına birikecektir.
İkizdere Vadisine sahip çıkalım adlı yazıda bahsettiğim nedenlerden dolayı dere yatağına çok daha fazla su gerekli özellikle balıkların üreme dönemi olan kış ayları için. Yani dere yatağındaki lağım atıkları ile bozulan su kalitesini asgariye indirmek için dere yatağına ilave bir su bırakılmalıdır. .
Eğer balık yemeği seviyorsan balığın hangi kalitede ki suyun içinde büyüdüğünün,yaşadığının nerde tutulduğunu bilmek önemlidir.
Bunun yanında İkizdere Vadisinin sahip olduğu çok zengin bitki çeşitleri ,jeolojik yapısı vede manzaralı olması kış ve yaz sporlarının yapılmasına elverişli olması nedenlerinden dolayı ilave bir su bırakılmalıdır . Vede bölgedeki halkın tarım diğer gereksimleri için tekrar ilave bir su dere yatağına bırakılmalıdır.
Dolayısıyle Bütün yıl boyunca tek az bir minimum su miktarı yanı ortalama yıllık su mıktarının Şimşirlik İstasyonundaki Yüzde onu nu (% 10) birakmak(mayıs hazıran ayları harıç) bu sahadaki bilimi bir tarafa atıp bu konuda uluslar arasında son 25 senede yapılan çalışmaları görmezden gelemektir.
Yıllık ortalamanın % 10 nu içeren su miktarıyle oluşacak çok kısıtlı habitat ortamı balık ve diğer canlı yaşamı sağlıklı bir şekide gelişemiyeceğini ve bu yaşamın büyük bir bölümünün belli bir sürede yok olacağını Tennat ,İnstream Flow Councıl ( 20 ye yakın amerikan eyaletini vede kanadanın bazı devletlerini içeren nehirler konusunda uzman biyolog ,hidrolog ve diğer uzmanların 2002 yılında oluşturdukları bir su organızyonu) ve bir çok tanınmış nehir uzmanlari söylemektedirler. Bu oranın hiç bir zaman bütün yıl boyunca önerilmemesini söylüyorlar: Ancak bu bölgede Derenin biyolojisi,Suyun kalitesi,Hidrolojisi, Nehrin sürekliliği ve Morfolojisi konusunda yapılan bilimsel araştırma bu % 10 luk ortalama yıllık su oranını yeterli buluyorsa ve bu su mıktarı havzanın doğasal su mıktarını yansıtıp böyle bir ortamda sağlıklı bir balık ve diğer canlı nüfüsü barındırabilecekse.(Bu % 10 su miktarı İkizdere Deresi için yeterli geçerli bir su miktarı değildir). Kanada da genellıkle en az ortalamanın yüzde 20 mısı, balıkların üremesi sırasında % 45 i ,ilkbahar ve yaz ayının büyük bölümünde ortalamanın yıllık ortalamanın % 50 sı bırakılmaktadır. Alaska da bu her ayın % 50 su miktarı dere yatağına bırakılıyor.
Malatyada Valiliğin ,DSI, İnonü Üniversetisindeki biyoloji bölümü, Sürgü Meslek yüksek okulu,tarım ve sağlık müdürlüğu tarafından oluşturulan komite : hidroelektrik santrallerden dolayı dere yatağına bırakılacak can sularını iki mevsim için karara bağlamış: Son on sene içinde kaydedilen yıllık su ortalamasının % 30 yağmurlu mevsimde, yıllık ortalamanın % 40 kurak mevsimde dere yatağına bırakılacaktır. Bu yüzde oranlarına tarım ve diğer ihtiyaçlar için kullanılacak su miktarları dahil değildir.(derelere bırakılacak can suyu miktarı olarak internete girip malatyadaki su miktarlarına bakınız.)
Dar ve dik vadiden geçen İkizdere Deresine gerektiği kadar su akmassa özllikle yaz aylarının sonu ve kış aylarında derede oluşacak yosunlu taşlara tutunacak lağım atıklarının neden olacağı pıs kokular vadi içerisinde hıssedilecektir. Türizmle kalkınacağına karar vermış bir vadi de bu gibi kokuların İyidere İkizdere kara yolunu ve etrafını ne duruma düşüreceğini kavramak için bu konuda bile uzman olmayı gerektirmez.
Her nekadar hıdro enerji yenilenebilir( suyun buharlaşıp tekrar yağmur olarak vadiye dönmesi) bir enerji isede bunların suya ve dere havzasına yaptığı zararları şöyle özetlenebilir: Nehrin suyunu azaltması ,sıcaklığını değıştırmesı, balıkların yumutlama alanlarını çok daraltması, balık göçünü engellemesı, balıkları türbinlerde öldürür vede ıslak alanların suyunu çalar veya kurutur. Bunun yanında sedimentleri ve besinleri barajlarda hapsederek barajların aşağısındaki bölümlerdeki dere kenarlarının erozyona uğramasına neden olur vede barajlarda hapsedilen bu besinli maddeler santralın aşağısındaki dere bölümlerinde canlılar için bir kayıp olup bu canlıların yaşama ve beslenme alanlarına darbe vurur. Fakat İkizdere ve diğer vadılerde sürekli tünellerle taşınarak üretilmesi düşünülen projelerin çok daha fazla çevreye ve canlı yaşama,sosyal yaşama ve tarıma zararları olacaktır.
Sabahattin Demircan
|
